Doğu ile Batı’nın farklılıklarını anlatan bir ağıt

TANER AY

JAPONLARIN İÇİNDE GÖLGE BARINDIRAN BEYAZLIĞI

Batılıların beyazlık algısıyla Japonların beyazlık algısının biraz farklı olduğunu, zira bir Japon ne kadar beyaz derili olursa olsun, derisinin beyazlığının içinde bir ölçü gölge barındırdığını söyleyen Tanizaki, iki beyazlık ortasındaki fonksiyonellikleri de kâğıdın beyazlığıyla açıklıyor. Ona nazaran, Batılıların kullandığı beyaz kâğıdın dokusu bile ışığı dışarıya yansıtırken, Japonların kullandığı beyaz kâğıdın dokusuysa ışığı yavaşça içine sızdırıp hafif bir ‘gölge’ yaratıyormuş. Yapılar için de gibisi şeyleri söylüyor. Batılılar mimaride fazla ışık alan meskenleri severken, klasik Japon mimarisi Batılılarınkinin bilakis loş ışık temeli üzerine inşâ edilmiş. Bunu ‘gölgeye övgü’nün bir çeşit tabiri sayıyor. Kitabın 24’üncü ve 56’ncı sayfaları Yasujiro Ozu’nun sinemalarındaki mimarî detayları aklıma getirince, Tanizaki’nin ne kadar haklı olduğu kanısına vardım. Altın renginiyse bugüne kadar hiç Tanizaki üzere düşünmemiştim. İşin doğrusu, altın renginin ‘hüzünlü güzelliği’nden habersiz yaşamışım. Tanizaki’nin yazdığına nazaran, yalnızca Japonlar üzere loş konutlarda yaşayanlar, altın renginden efsunlanıyorlarmış. Nedeni de, bu rengin loş meskenlere giren ışığı yansıtarak her köşeye yayan bir ‘ayna’ misyonu yapmasıymış. Yani, altın rengi, tıpkı Japon kâğıdının dokusundaki beyazlık üzere ışığı içeride dağıtıyormuş.

Yazar sabahları Ali Aktan ile Kozyatağı’ndan Göztepe’ye yürüyüşe çıktığımızda, Amerikan, İtalyan ve Japon edebiyatlarından sohbet ediyoruz. Geçtiğimiz hafta içinde de müellif ve editör dostum Göktürk Ömer Çakır ile Taksim’den Tünel’e inerken iki lâfın belini Yukio Mişima ile kırıvermiştik. Kimilerine tuhaf gelebilir ancak, Amerikalılardan ‘serüvenci’, İtalyanlardan ‘solcu’, Japonlardansa ‘muhâfazakâr’ romancıları okumayı pek severim.

Japon Edebiyatı’na tutkum, ’71 ile ’73 ortasında, Yasunari Kawabata’nın ‘Karlar Ülkesi’ (Altın Kitaplar, 1968), ‘Kiraz Çiçekleri’ (Altın Kitaplar, 1969) ve ‘Uykuda Sevilen Kızlar’ (Varlık Yayınları, 1971) romanlarıyla başladı. Akabinde, ’73 ile ’76 ortasında Yukio Mişima’yı keşfettim. ‘Bir Maskenin İtirafları’ (Cem Yayınları, 1966), ‘Dalgaların Sesi’ (Hürriyet Yayınları, 1972) ve ‘Denizini Yitiren Denizci’ (Sander Yayınları, 1973) Mişima’dan okuduğum birinci romanlardı. Kawabata üzere çarçabuk tanımlanamayacak bu sarsıcı muharriri, üniversite yıllarımda, ‘Stalinist’ zihniyetin çöp romanlarını edebiyat sanan birkaç arkadaşa da önermiştim. Lakin, belleğim beni yanıltmıyorsa, Ahmet Zeki Pamuk’un dışında hiçbiri ilgilenmemişti. Aslında, Mişima’dan çabucak evvel, Cuniçiro Tanizaki isimli bir Japon muharririn ‘Ve Konyakla Başladı Herşey’ (Kervan Yayınları, 1972) isimli romanını da okumuştum. O kitabın ilanını Tercüman yahut Günaydın gazetesinde görüp oldukça aramama rağmen, Suadiye’deki kitapçılarda bulamadığımı anımsıyorum. Birkaç ay sonraysa, okul çıkışı Efes Sineması’na gittiğimde, eski Anarad Hığutyun Rahibeleri Okulu’na çıkan merdivenlerin başında sayfa kenarları mor mürekkepli iade çizgi romanları satan adamda tesadüfen görüp almıştım.

Kervan Yayınları lisanımızdaki birinci Cuniçiro Tanizaki’yi 1972 yılında yayımlamasına rağmen, onun büyük romanlarını ‘Ve Konyakla Başladı Herşey’den lakin uzun yıllar sonra Can Yayınları’ndan ve Jaguar Kitap’tan okuyabildik. Onların peşinden İthaki Yayınları da geçtiğimiz günlerde ‘Japon Klasikleri’ dizisinden iki Cuniçiro Tanizaki çıkardı. Tanizaki’nin ‘Bir Kedi, Bir Adam, İki Kadın’ını 2017 sonunda Jaguar Kitap baskısından okumuştum. Tıpkı yayınevi 2019 yılında Didem Kizen’in çevirisiyle Tanizaki’nin ‘Gölgeye Övgü’ başlıklı uzun denemesini de yayımlamıştı. Onu vaktiyle ıskaladığımdan, bu kere Burcu Erol çevirisinden İthaki Yayınları’nın ‘Gölgeye Övgü’sünü kaçırmadım.

Tanizaki’nin ‘Gölgeye Övgü’sünün son on yıl içinde okuduğum en güzel iki deneme kitabından biri olduğunu söyleyebilirim. Başkası de Leonardo Sciascia’nın ‘Aldo Moro Vakası’dır (Yapı Kredi Yayınları, 2016). Tanizaki, ‘muhâfazakâr’ bilinmesine rağmen, o kadar ‘modern’ bir müellif ki, insanı şaşkına çeviriyor. Kengo Kuma da tıpkı kanıda. Fakat, Kuma’nın deneme hakkındaki ‘mimarî bir söylev’ yorumuna pek katılmıyorum. Zira, ‘Gölgeye Övgü’, klâsik Japon mimarisine minnettarlığın ötesinde, Doğu ile Batı ortasındaki farkları anlaşılır kılan bir ağıttır.

Sanırım ’89 yılıydı, arkadaşlarla birlikte Nagisa Oshima’nın 1976 imali ‘Duygu İmparatorluğu’ sinemasını seyretmiş ve onlara sinemanın erotik sahnelerini ziyadesiyle Batılı bulduğumu söylemiştim. Bildiğimden değildi lakin, nedense klâsik Japon bayanının erotizmi sinemadaki üzere ‘aydınlıkta’ yaşamayacakları hissindeydim ve Eiko Matsuda’nın cinselliğinin loş ışıkta daha tesirli olabileceğini düşünmüştüm. Örneğin, 1972 üretimi ‘Paris’te Son Tango’filmindeki üzere katmerli portakal nergisi rengindeki bir loş ışık harika olabilirdi. Fakat ‘Gölgeye Övgü’ denemesinin XIV’üncü kısmıyla o hissim otuz üç yıl sonra hakikata dönüştü. Sanırım erotizme de tıpkı Tanizaki’de olduğu üzere ‘ışıkla gölgenin kurguladığı bir uhrevîlik’ olarak bakmak en hakikat yol olacaktır…

JAPONLARIN İÇİNDE GÖLGE BARINDIRAN BEYAZLIĞI

Batılıların beyazlık algısıyla Japonların beyazlık algısının biraz farklı olduğunu, zira bir Japon ne kadar beyaz derili olursa olsun, derisinin beyazlığının içinde bir ölçü gölge barındırdığını söyleyen Tanizaki, iki beyazlık ortasındaki fonksiyonellikleri de kâğıdın beyazlığıyla açıklıyor. Ona nazaran, Batılıların kullandığı beyaz kâğıdın dokusu bile ışığı dışarıya yansıtırken, Japonların kullandığı beyaz kâğıdın dokusuysa ışığı yavaşça içine sızdırıp hafif bir ‘gölge’ yaratıyormuş. Yapılar için de gibisi şeyleri söylüyor. Batılılar mimaride fazla ışık alan meskenleri severken, klasik Japon mimarisi Batılılarınkinin bilakis loş ışık aslı üzerine inşâ edilmiş. Bunu ‘gölgeye övgü’nün bir tıp sözü sayıyor. Kitabın 24’üncü ve 56’ncı sayfaları Yasujiro Ozu’nun sinemalarındaki mimarî detayları aklıma getirince, Tanizaki’nin ne kadar haklı olduğu kanısına vardım. Altın renginiyse bugüne kadar hiç Tanizaki üzere düşünmemiştim. İşin doğrusu, altın renginin ‘hüzünlü güzelliği’nden habersiz yaşamışım. Tanizaki’nin yazdığına nazaran, yalnızca Japonlar üzere loş meskenlerde yaşayanlar, altın renginden efsunlanıyorlarmış. Nedeni de, bu rengin loş meskenlere giren ışığı yansıtarak her köşeye yayan bir ‘ayna’ misyonu yapmasıymış. Yani, altın rengi, tıpkı Japon kâğıdının dokusundaki beyazlık üzere ışığı içeride dağıtıyormuş.

Fotoğraf sanatkarı Matthieu Zellweger, Tanizaki’nin ‘Gölgeye Övgü’ kitabından ilhamla çektiği bu fotoğrafta, Japonya’daki estetiğin sırrının görünenin gerisindeki gölgelerde olduğuna dikkat çekiyor.

Related Posts

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.